Groeipatronen als inspiratie
De Brainportregio werkt hard aan haar groei. De plannen om meer banen en woningen toe te voegen stapelen zich op en er wordt flink geïnvesteerd in de bereikbaarheid van de regio. Niet alleen de stad Eindhoven groeit. Ook de dorpen in de schaduw van Eindhoven en de meer perifere gebieden in de regio ervaren gevolgen van de groei. Op uitnodiging van Architectuurcentrum Eindhoven onderzocht ruimtelijk strateeg Anne Seghers in 2025 het groeiverhaal van de regio. Ze duidde drie ‘groeipatronen’ die vanuit het verleden een belangrijke aanjager zijn geweest voor de regionale ontwikkeling en die tegelijkertijd aanknopingspunten bieden voor de toekomst.
Groeipatroon #1 | Groeien met diepe wortels en nieuwkomers
Over de gespannen relatie tussen generaties honkvaste bewoners in de dorpen en de nieuwkomers die zich steeds vaker in deze kleinere kernen rond Eindhoven vestigen.
De groei van de Brainportregio is onlosmakelijk verbonden met de komst van nieuwkomers. Van oudsher fungeerde Eindhoven als een magneet, met Philips als motor. Dit bedrijf zag die groei als een integrale samenlevingsopgave en schiep tal van voorzieningen voor zijn werknemers. Tegenover deze stedelijke groei stond een bewuste strategie van het katholieke establishment én de provincie om het honkvaste, katholieke platteland te beschermen tegen de ‘verdorvenheid’ van de groeiende stad. Het Welvaartsplan, dat Jan de Quay (1901-1985) na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde, was gebaseerd op twee pijlers: de ontwikkeling van de Brabantse industrie en tegelijkertijd het behoud van het katholieke, Brabantse dorpsleven.
Met ASML als de nieuwe groeimotor vertoont de regio vandaag de dag een enorme groeispurt. Een cruciaal verschil is dat de groei nu in aanzienlijke mate overloopt naar de van oudsher honkvaste dorpen en regiogemeenten. Bovendien verschuift de focus van een samenlevingsopgave naar een primair huisvestingsvraagstuk. Dit leidt tot frictie en roept in de omliggende gemeenten een gevoel van verdringing op.
De opgave voor de regio is om de huidige groei, met een enorme behoefte aan woningen, weer om te vormen tot een gedeelde sociaal-maatschappelijke visie. Duurzame groei vereist een strategische inpassing die de brede welvaart dient.
Lees hier het verslag van bijeenkomst 1.
Groeipatroon #2 | Groeien vanuit waarde(n)
Over de wisselende en soms botsende idealen. Over grootse regionale plannen tot dorpse dromen.
Brainport heeft de status van mainport en kent een sterke economische rugwind. Maar de regio is fundamenteel anders dan de andere mainports: Amsterdam en Rotterdam. Eindhoven vormt een hoogstedelijk hart dat verweven is met een ‘nevel’ van dorpen en buurtschappen. Juist in deze dorpse nevel schuilt een enorme kwaliteit die cruciaal is voor het vestigingsklimaat.
De naoorlogse wens om het dorpse en Brabants eigene te beschermen leidde juist tot ongecontroleerde versnippering. Nu het kwantitatieve gesprek over woningen en bedrijventerreinen de boventoon voert, dreigt de essentie onderbelicht te blijven: hoe kan de groei zowel de brede welvaart als de unieke Brabantse identiteit versterken? De uitdaging ligt erin om de groei zo vorm te geven dat er een verweven ecosysteem ontstaat waarin de leefkwaliteit én het onderscheidende vermogen van de dorpen behouden blijven.
Lees hier het verslag van bijeenkomst 2.
Groeipatroon #3 | Groeien langs oude en nieuwe structuren
Over hoe de ondergrond van de regio én de infrastructuur van wegen, kanalen en spoor het karakter van de groei sturen.
De ruimtelijke ordening van de Brainportregio is een dynamiek tussen twee lagen: de logica van de ondergrond en de logica van mensgemaakte netwerken. Aanvankelijk volgde de verstedelijking de condities van het beekdalsysteem en de droge zandruggen. Dit leidde tot de herkenbare lintbebouwing langs de hogere gelegen uitvalswegen. Later vormden infrastructurele netwerken zoals spoor en rondwegen de dominante krachten. Dit is goed te zien in het uitbreidingsplan van J.M. de Casseres (1902-1990), dat weliswaar de groene wiggen vrijhoudt, maar tegelijkertijd nieuwe structuren, zoals de rondweg, introduceert.
Voor de huidige schaalsprong ligt de kans om beide logica’s weer samen te brengen. Door te kracht van de trage ondergrond te verbinden aan de kansen van de investeringen in infrastructuur. Snellere verbindingen maken de Brainport bereikbaar vanuit een groter gebied. Het hoog en droog gelegen Weert wordt daarmee onderdeel van het ‘daily urban system’ van de Brainportregio. Dit kan ruimte vrijspelen om de kwetsbare gebieden vanuit bodem-water-systeem in de Brainportregio een beter passende verstedelijkingsinvulling te geven.
Er ligt een uitdaging om de ondergrond weer expliciet onderdeel te maken van het regionale narratief. Met andere woorden: om de ‘ondergrond’ als sturende laag te gebruiken om tot een nieuw, structurerend verhaal voor de regio te komen, dat de diversiteit koestert en tegelijkertijd aangeeft aan waar welke ontwikkeling wel of niet past.
Lees hier het verslag van bijeenkomst 3.
Onderzoeksvragen voor de toekomst:
Hoe zou de groeistrategie voor Brainport eruit zien (of veranderen) wanneer brede welvaart een nadrukkelijkere en grotere positie krijgt?
Hoe kun je de Brainport-kracht van een ‘internationale stedelijke regio van dorpen’ inzetten als vertrekpunt voor het vormgeven van de groei?
Hoe zou het toekomstbeeld van de Brainportregio eruit zien als we bouwen op plekken die logischer zijn vanuit bodem- en watersysteem?
En: welke nieuwe kansen ontstaan daarbij als we kijken naar een groter gebied – met andere woorden, als we reistijd in plaats van afstand als scope hanteren voor wat bij de Brainportregio hoort?
Beeld: Regionale groei in beeld, Anne Seghers/RUIMTEVOLK