De aankondiging om een tweede Rijkmuseum in Eindhoven te vestigen is met veel enthousiasme begroet. Terecht! Tegelijk zwellen ook de kritische geluiden aan. Gerrit van Bruggen, hoogleraar marketing aan de Erasmus Universiteit, stelde bijvoorbeeld onlangs in het ED dat het hoe dan ook een ‘dependance’ blijft, het onderliggende verhaal is dat Eindhoven pas meetelt wanneer ‘Amsterdam dat legitimeert’: ‘het is alsof Brainport zegt: wij zijn wereldklasse op het gebeid van technologie, maar voor cultuur zijn we tevreden met tweedehands’. Ook Koert van Mensvoort, oprichter en directeur van het Next Nature Network in het Evoluon, uitte vergelijkbare woorden in het NRC: ‘het zou raar zijn als er in Eindhoven een oefenveld kwam van Ajax als die stad zelf PSV al heeft’.
Volgens het persbericht dat het Rijksmuseum in december 2025 verspreidde, krijgt het nieuwe museum een plek aan de Dommel, aan het begin van de Kennedylaan. Dat roept tegelijk ook vraagtekens op. Zijn er alternatieven overwogen, en zo ja , welke? En, waarom juist hier in het groen? Het meest voor de hand liggende antwoord op die laatste vraag is dat dit een fraaie, groene plek is met mooie bomen én op loopafstand van het station.
Meer nog dan een debat over het gegeven of Eindhoven wel een dependence van het Rijks verdient, is een discussie over de beoogde plek én de architectuur van belang. Gaan we voor een iconische statement, of een zorgvuldig ingepast gebouw? Dat is een belangrijke afweging die niet vroeg genoeg publiekelijk besproken kan worden, want de aangewezen plek is namelijk geen tabula rasa, geen leeg vel waarop alles kan. Deze groene, kwetsbare plek aan de Dommel vraagt om een weloverwegen ‘reactie’ en daarmee ook om zorgvuldige architectuur.
Toen in 1990 het Van Abbemuseum aankondigde dat architect Abel Cahen zou worden uitgenodigd om de verbouwing van het museum te ontwerpen, riepen enkele lokale architecten op om juist meerdere architecten voor deze opgave te benaderen. Dat gebeurde toen niet. Echter, door juist in een vroege fase publiekelijk van de gedachte te wisselen over de opgave, de potentie en kwetsbaarheid van de plek, én de beoogde architectuur, worden ook de specifieke gevoeligheden van deze bijzondere uitdaging helder.
De vraag is gerechtvaardigd wat dit museum de samenleving en Eindhoven heeft te bieden en hoe je daar zorgvuldig aan kunt werken. Zorgvuldigheid begint met de erkenning dat dit museum een plek wordt die impact gaat hebben op de directe omgeving én op de bewoners van de Brainport. Daarmee is het een publieke zaak, die niet uitsluitend overgelaten kan worden aan bestuurders en financiers, noch aan architecten.
Meer over de ontwikkelingsgeschiedenis van het Van Abbemuseum, zie: René Erven, Eindhoven en de city. Een debatgeschiendenis (1900-2000), Eindhoven: Lecturis, 2024, p. 311-331.
Beeld: Eerste schetsplan voor uitbreiding Van Abbemuseum, Abel Cahen. Het Nieuwe Instituut.
Datum: 9 januari 2026