Op 17 augustus 2026 publiceerde de BBC een selectie van acht gebouwen uit verschillende delen van de wereld waarin kleur een bepalende rol speelt. De aanleiding vor deze publicatie was het boek Chromatic Architecture – the Craft of Colour in Design. Hierin stellen ontwerper Adam Nathaniel Furman en auteur Kate Mazade dat kleur “het cruciale ingrediënt” is dat een gebouw “verheft tot onbereikbare hoogten van resonantie en plezier”.
Tussen een tempelcomplex in India, een beroemde concertzaal in Barcelona, een art-deco-wolkenkrabber in Detroit en opvallende architectuur uit onder meer Japan en Spanje staat ook Eindhoven, met zijn Bijenkorf. Het gebouw, ontworpen door de Italiaanse architect Gio Pointi, wordt door de auteurs als vierde voorbeeld opgevoerd. Meer dan een halve eeuw na de opening wordt het warenhuis door internationale architectuurkenners nog altijd beschouwd als een toonaangevend voorbeeld van kleur in architectuur. Over het gebouw zegt Adam Nathaniel Furman dat Ponti door de groene kleur het gebouw veranderde in “een uitgestrekt, fonkelend veld van wonderlijk smaragdgroen” en daarmee “een waar meesterwerk van moderne kunst voor de stad” schiep. Goed om te melden met het oog op Open Monumentendag: het gebouw is een gemeentelijk monument…
Hier een kort tekstfragment uit Eindhoven en de city over de ontstaansgeschiedenis van het Eindhovense warenhuis:
‘Nadat de Bijenkorf in 1964 akkoord was gegaan met de definitieve plek aan het 18 Septemberplein nodigde het warenhuisconcern de Italiaanse architect Giò Ponti (1891-1979) uit om een ontwerp te maken. Hij was een zeer ervaren architect, designer en medeoprichter van het internationale tijdschrift Domus. Hij ontwierp de Milanese Pirelli toren, die hij in samenwerking met constructeur Pier Luigi Nervi (1891-1979) ontwierp. Met het ontwerp van deze 127 meter hoge wolkenkrabber, met zijn bijzondere zeskantige plattegrond, verwierf de architect eind jaren vijftig wereldfaam.
Toen Ponti in 1966 in Hotel Cocagne zijn ontwerp voor de Eindhovense Bijenkorf presenteerde, was dat groot nieuws. Vrijwel alle landelijke bladen besteedden er aandacht aan. Ponti zag een modern warenhuis als ‘een grote gesloten doos met begerenswaardige producten’. Tijdens de persbijeenkomst vertelde hij dat hem, tijdens een bezoek aan Nederland in de zomer van 1964, een aantal zaken waren opgevallen die hem hadden geïnspireerd. Hij noemde het ritme en vlakverdeling van de Amsterdamse zeventiende-eeuwse grachtenpanden en de weerkaatsing van het licht in het grote aantal ramen met hun blinkende glas.
Ponti was bovendien gefascineerd door de kleur groen die hij kenmerkend voor Nederland vond. Het inspireerde hem om de gevel van de nieuwe Bijenkorf uit te voeren met groen geglazuurde tegels die door hun facetten (schuine vlakken) een wisselende spiegeling van licht bieden. Elk gevelvlak kreeg zijn eigen compositie doordat de architect met grote speelsheid functioneel geëiste gevelopeningen aanvulde met andere zeshoekige elementen. Deze laatste werden uitgevoerd met speciale door Philips ontwikkelde lichtarmaturen, zodat in de avonduren de gevel kunstzinnig oplichtte. De derde etage van de ‘Italiaanse bonbondoos’ bleef oningevuld. Deze verdieping kon eventueel in een latere fase worden volgebouwd.
Tussen het warenhuis en de winkelgalerij was een vrijwel vierkant plein gepland, dat door Ponti tijdens de perspresentatie ‘Piazza’ werd genoemd. Dit plein werd met grote zorgvuldigheid ontworpen door Ponti samen met de Italiaanse beeldhouwer Mario Negri (1916-1987). Het Bijenkorf-concern schonk deze Piazza aan de stad Eindhoven, dat het binnenplein voor manifestaties en evenementen kon benutten. De Eindhovense Bijenkorf werd uiteindelijk in 1969 opgeleverd en was uitgevoerd met een aantal noviteiten. Er waren praatpalen, die alle ‘gewenste informaties geven’, en een ‘dogshop met trimsalon’, een crèche, een bankfiliaal én een pannenkoekenshop.
De etalages waren rond het thema ‘astrologie’ ingericht door de Londense ontwerper Peter King. Ze werden begeleid door elektronische muziek en gecompleteerd door objecten van de Schotse kunstenaar Ernest Smith. Bij de opening verwachtte Bijenkorf-directeur Jack Bons ‘felle kritiek’ op het gebouw van Ponti, dat ‘zo afwijkt van de gangbare opvattingen over architectuur’. Dat viel reuze mee. Het gebouw, dat in de volksmond de bijnaam ‘de ponskaart’ had gekregen, onderstreepte vooral het nieuwe elan van Eindhoven als ‘Lichtstad van de naoorlogse welvaartsstaat’.
Rene Erven: Eindhoven en de city: en debatgeschiedenis (1900-1200), Eindhoven: Lecturis, 2024, p. 162-163.
Foto: Bijenkorf in de jaren 1970s, RHCE